Çiçeklerin 150 milyon yıllık başarı öyküsü: Tozlaşma oyunları ve evrim

Çiçekler güzel oldukları kadar kurnaz canlılar.

Bilinen tüm canlı bitki türlerinin yaklaşık %90’ı çiçek üretiyor ve bu çiçekler üreme organları olarak görev yapıyor.

Çiçek taç yapraklarının içinde, polen adı verilen mikroskobik tanecikler üreten erkek organlar bulunuyor. Bunlar erkek üreme hücrelerini oluşturuyor ve tozlaşma adı verilen bir süreçle dişi organlara aktarılmaları gerekiyor.

Bitkilerin kendi kendilerini tozlaştırmaları, yani aynı çiçek içinde polen transferi yapmaları mümkün. Ancak çoğu tür, polenleri farklı çiçekler arasında transfer ederek genetik çeşitliliği artırıyor.

Bazı çiçekler polenlerini rüzgarla yayarken, çoğu çiçek polenlerini böceklerin ve küçük hayvanların yaymasını sağlamak için görünümlerine, kokularına ve diğer dikkat çekici uyum yeteneklerine güveniyor.

Arıları kafeine bağımlı hale getirmekten, çürümüş et gibi kokmaya kadar, doğanın bu oyunları, çiçeklerin yaklaşık 150 milyon yıl önce ortaya çıkmasından beri gelişmesine olanak sağladı.

Çiçekler nasıl her yeri ele geçirdi?

İngiltere’deki Kraliyet Botanik Bahçeleri Kew’de biyolog ve kıdemli araştırma lideri Profesör Bill Baker, BBC radyo programı Rare Earth’e yaptığı açıklamada “çiçek açan yaklaşık 350 bin bitki türü var” diyor.

“Çiçekli bitkiler başarı öyküsüdür” diye de ekliyor.

Bu bitkiler gezegenimizde nispeten yeni.

İngiltere’deki Doğa Tarihi Müzesi’nde botanikçi ve araştırma direktörü olan Dr. Sandra Knapp’e göre, bunlar ortaya çıkmadan önce “dünya çok, çok farklıydı”.

Ona göre, yeryüzü daha önce tropikal eğrelti otları ve eski yosun benzeri bitkiler gibi türlerin oluşturduğu yemyeşil ormanlarla kaplıydı.

“Çiçekli bitkiler dünyayı her şekilde değiştirdi.”

Bazıları, çiçekler olmasaydı, insan da dahil olmak üzere birçok başka türün var olamayacağını savunuyor.

ABD’deki Emory Üniversitesi’nden çevre bilimleri alanında yazar ve yardımcı doçent David George Haskell “Biz, aslen otlaklarda evrimleşmiş bir türüz ve otlaklar da özel bir çiçekli bitki türü” diye açıklıyor.

Üstelik, “çiçekler evrimleşmeden önce arılar, kelebekler ve otçul memeliler yoktu” diyor.

Haskell’e göre çiçekler, böcekleri bir rahatsızlık kaynağından bitkiler için işbirlikçi ortaklara dönüştürmeyi başardı.

“Estetik ve koku yoluyla diğer canlılara ulaşarak, yepyeni hayvan gruplarının evrimini hızlandırmayı ve bu sayede Dünya’yı gerçekten dönüştürmeyi başardılar.”

Sahtekarlar

Gül gibi bazı çiçeklerin çok açık çiçekleri var ve bol miktarda koku yayıyorlar. Bu da çok çeşitli tozlayıcıları cezbediyor.

Diğerleri ise belirli böcekleri hedef alıyor. Örneğin, bazı orkideler belirli bir arı veya yaban arısı türüne bağımlı ve Haskell’in dediği gibi “çoğu zaman oldukça sinsi ve aldatıcı yollarla” bunu yapıyorlar.

Sinek orkidesi, dişi kazıcı yaban arısının çiftleşme feromonlarına benzeyen bir koku salgılıyor.

Erkek yaban arıları ilkbaharda ortaya çıkıyor ve çayırın dişilerle dolu olduğunu düşünüyorlar ama zamanlarını boşa harcıyorlar.

Haskell “Bu yöntem orkide için çok iyi sonuç veriyor ancak elbette bunun böcek için oldukça büyük bir bedeli var” diyor.

Avustralya’da bulunan çekiç orkidesi hem görünüş hem de koku bakımından dişi thynnine yaban arısına benziyor.

Ama dahası da var. Erkek bir yaban arısı onunla çiftleşmeye çalıştığında, bir kaldıraç mekanizması yaban arısını yakalayıp çiçeğin polen taşıyan kısmına çarptırıyor ve sonra serbest bırakıyor.

Haskell’e göre “Muhtemelen biraz sersemlemiş ve başı dönmüş “böcek daha sonra uçup gidiyor ve dersini almamış gibi başka bir orkideye konup polenleri taşıyor.

“Ceset çiçeği” olarak da bilinen Titan arum, çok farklı bir aromaya sahip.

Evrimsel süreçte çürümüş et gibi kokacak şekilde gelişti ve bu sayede normalde ölü hayvanlarla beslenen tozlayıcı böcekleri kendine çekiyor.

Bu bitki yerden 3 metreye kadar uzayabiliyor ve çiçek yapısı aslında birçok küçük, ayrı çiçekten oluşuyor. Çiçek açması çok fazla enerji gerektirdiği için, sadece birkaç yılda bir, yaklaşık bir veya iki günlüğüne bunu yapabiliyor.

Mükemmel bir ortaklık

Böceklerin durumu o kadar da kötü değil. Çoğu zaman onlar da bundan fayda görüyorlar.

Bazı çiçekler, örneğin bazı ev bitkileri ve manolyalar, çiçek termogenezi olarak bilinen bir süreçte ısınarak aromalarını daha etkili bir şekilde yaymak suretiyle canlı dağıtıcılar gibi davranabilirler.

Haskell, “Isınmak için enerji harcıyorlar” diyor,

“Bazen ortam sıcaklığının 10 derece üzerinde, bazen de 30 dereceye kadar üzerinde ısınıyorlar.”

Ancak bu durum böcekleri de ödüllendiriyor çünkü birçoğu soğuk geceleri bu sıcak çiçeklerin içinde geçiriyor ve böylece sabahları vızıldamaya hazır hale geliyorlar, diye açıklıyor.

Diğer teknikler ilk bakışta daha tehlikeli görünse de, böceklerle mücadelede şaşırtıcı şekillerde yardımcı olabilirler.

Böcekler çiçekleri ziyaret ettiklerinde şekerli nektar içerler ve Haskell’e göre “bazı bitkiler, arıların hafızalarını biraz güçlendirebilmeleri için nektarlarına düşük konsantrasyonda kafein eklerler.”

Bu çiçekleri ödülle ilişkilendirmeyi öğrenirler.

“Ancak kafein aynı zamanda ince bir davranış kontrolü biçimi çünkü arıların nektarın kalitesine aşırı değer vermelerine yol açar ve örneğin, narenciye çiçeklerinde çok fazla şeker veya polen kalmasa bile, arılar narenciye çiçeğine bağlı kalırlar” diyor.

Öte yandan, nektarda arıların üzerlerinde büyüyen parazitlerden veya mantarlardan kurtulmalarına yardımcı olabilecek kimyasallar da var.

Haskell, “Çiçekler, nektarlarında bu kimyasalları sağlayarak hem tozlayıcılarını manipüle ediyorlar hem de bazı durumlarda onlara gerçekten yardımcı oluyorlar” diyor.

Hala uyum sağlıyor

Çiçekler, tozlayıcıları çekmenin yanı sıra, sandığımızdan daha zeki varlıklar.

Bilim insanları, iklim değişikliği, yoğun tarım ve böcek ilaçları nedeniyle böcek sayısının azalması sonucu üreme davranışlarını değiştirdiklerine inanıyor.

Haskell’e göre, Fransa’da yapılan araştırmalar, günümüzdeki kır menekşelerinin sadece birkaç on yıl öncesine kıyasla “daha az aromatik, böcekler için daha az çekici olmak ve kendi kendine tozlaşabilmeleri için çiçek kısımlarının biraz daha birbirine yakın olması amacıyla daha küçük çiçeklere sahip olacak şekilde evrimleştiğini” gösterdi.

Knapp’a göre, yaşam alanları değiştikçe çiçekler de evrim geçireceği için bugün sahip olduğumuz çiçek dünyasını korumak neredeyse imkansız.

“Çiçekli bitkiler gerçekten de karasal ekosistemlerin en sağlam varlıkları. Bir milyon yıl sonraki çiçekler, şu anda gördüklerimizden oldukça farklı olabilir ama hepsi aynı şekilde çiçek olacak” diyor.

BBC Radio 4’te yayınlanan Rare Earth programının bir bölümünden uyarlandı.

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. .

Kaynak: Haberler