Beyaz balina aramızda dolaşıyor

Melisa Vardal – Herman Melville’in 1851 yılında yayımlanan başyapıtı “Moby Dick”,  farklı sanat dallarını besleyen tükenmez bir ilham kaynağı olmayı sürdürüyor. Kaptan Ahab’ın beyaz balina Moby Dick’e duyduğu saplantı, insanın doğayla mücadelesi, takıntı, intikam ve anlam arayışı gibi temalar sinemadan müziğe, tiyatrodan çizgi filmlere kadar sayısız eserde yeniden yorumlanıyor. Aradan geçen 175 yıla rağmen Melville’in romanı, insanın yenilgilerini ve doğayla kurduğu çatışmalı ilişkiyi anlatmak için sanatçıların yeniden döndükleri güçlü bir metafora dönüşmüş durumda.

“Moby Dick”, kimi zaman Spielberg’in köpek balığına, kimi zaman bir uzay destanındaki düşmana, kimi zaman bir metal albümünün karanlık atmosferine, kimi zaman da insanın kendi vicdanına dönüşüyor. Melville’in yarattığı beyaz balina, edebiyat tarihinden çıkıp sanatın ortak metaforlarından biri olarak yolculuğuna devam ediyor.

UYARLAMAYA KİM İTİRAZ EDEBİLİR

Romanın kültürel etkisi, ABD’li yazar ve eleştirmen Daniel Mendelsohn’un Christopher Nolan’ın “Odyssey”si üzerine yaptığı değerlendirmeyle bir kez daha gündeme geldi. Homeros’un “Odysseia”sını da çeviren Mendelsohn, Nolan’ı filmdeki karakterlerin felsefi özünü değiştirmekle eleştirirken Kaptan Ahab üzerinden şu örneği verdi: “‘Moby Dick’in 100 milyon dolarlık bir sinema uyarlaması düşünün; bu versiyonda Ahab, mürettebatının çok sevdiği, neşeli ve herkesle arası iyi bir adamdır ancak aniden balina avcılığı endüstrisine dair ahlaki çekinceler yaşamaya ve vicdan azabı çekmeye başlar. Elbette bu bir ‘uyarlama’dır; buna kim itiraz edebilir ki?” Böylelikle hem “Moby Dick” hatırlandı hem de Nolan’a farklı bir eleştiri geldi.

ROCK TARİHİNE GEÇTİ

Melville’in romanının gücü notalara da yetti. Led Zeppelin’in “Moby Dick” adlı parçası, John Bonham’ın efsanevi davul solosuyla rock tarihinin klasikleri arasına girdi. Amerikalı metal grubu Mastodon ise 2004 tarihli “Leviathan” albümünü baştan sona “Moby Dick” üzerine kurarak romanın atmosferini progresif ve sludge metal dünyasına taşıdı. Alman doom metal grubu Ahab ise adını doğrudan Kaptan Ahab’dan aldı. Grubun ilk albümü “The Call of the Wretched Sea”, Melville’in romanını temel alırken psychedelic rock grubu Moby Grape de ismini “Moby Dick”ten esinlenerek seçti.

BEYAZ PERDEYE İLHAM VERİYOR

“Moby Dick” sinemaya defalarca uyarlandı. Romanın en bilinen beyaz perde yorumu, Gregory Peck’in Kaptan Ahab’ı canlandırdığı 1956 tarihli John Huston imzalı film oldu. Ancak Melville’in etkisi, doğrudan uyarlamaların çok ötesine geçti. Steven Spielberg’in “Jaws / Denizin Dişleri” filmi, köpekbalığını avlamaya takıntılı Quint karakteriyle sık sık çağdaş bir Ahab yorumu olarak değerlendirilmişti. “Star Trek II: The Wrath of Khan / Uzay Yolu II: Han’ın Gazabı”, intikam hikâyesini uzaya taşırken Ahab’ın saplantısını bilimkurgu evreninde yeniden kurdu. Wes Anderson’ın “The Life Aquatic with Steve Zissou / Suda Yaşam” filmi ise beyaz balinanın yerini gizemli bir jaguar köpekbalığına bırakarak Melville’in trajedisini ironik bir dille yeniden yorumladı. Darren Aronofsky’nin Oscar ödüllü “The Whale / Balina” filmi ise farklı bir yol izledi. Filmde Melville’in beyaz balinası, bu kez insanın kendi bedeni, pişmanlıkları ve kayıplarıyla kurduğu ilişkinin sembolüne dönüşüyor.  Ayrıca “Moby Dick”, “Simpsonlar”, “Tom ve Jerry”, “Cocco Bill” gibi popüler yapımlarda da parodi ve göndermeler yoluyla popüler kültürün parçası hâline geldi.

Kaynak: Milliyet